เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นในปลายรัชกาลที่ 5 ณ บ้านของพระยาไชยากร ได้มีการลงทัณฑ์เจ้าก้าน ทาสผู้ถูกกล่าวหาว่าพยายามหลบหนีไปสู่ความเป็นไท แม้ว่าคุณหญิงภรรยาของพระยาไชยากรและคุณน้ำทิพย์จะพยายามห้ามปรามและชี้แจงว่าเจ้าก้านเพียงขอพักรักษาตัวจากอาการป่วยเป็นฝีในท้อง แต่ก็ไม่ทันการณ์ เจ้าก้านถูกโบยจนทนพิษบาดแผลไม่ไหว ก่อนสิ้นใจเจ้าก้านได้สั่งเสียกับไอ้แก้ว ลูกชายเพียงคนเดียวว่า น้ำตาของทาสไม่มีค่า จงเก็บมันไว้ให้เป็นสายเลือดที่จะนำมาแลกกับความเป็นไท การจากไปของพ่อทำให้ไอ้แก้วเหลือเพียงนางกิ่งผู้เป็นแม่ที่เป็นดั่งแก้วตาดวงใจ

เมื่อไอ้แก้วเติบโตขึ้นเป็นหนุ่ม ท่ามกลางการสูญเสียคุณหญิงผู้มีเมตตา คุณน้ำทิพย์ได้เจริญวัยเป็นสาวงามผู้มีจิตใจการุณย์ต่างจากบิดาอย่างสิ้นเชิง ขณะเดียวกัน ไอ้แก้วมุ่งมั่นที่จะต่อสู้เพื่อปลดปล่อยทาสทุกคนให้เป็นไท โดยเลือกใช้วิถีแห่งปัญญาด้วยการแอบว่ายน้ำข้ามฟากไปเรียนหนังสือกับพระนิติธรรมเดชา ผู้พิพากษาเมืองนนทบุรี ณ เรือนแพฝั่งตรงข้าม จนสามารถอ่านออกเขียนได้และคัดคำพิพากษาแทนได้ แม้ว่าบ้านพระยาไชยากรจะมีกฎเหล็กห้ามทาสเรียนหนังสืออย่างเด็ดขาดก็ตาม

ต่อมาเมื่อนางกิ่งบังเอิญไปพบพระราชกำหนดการเลิกทาสและนำความไปบอกต่อ แต่เรื่องกลับล่วงรู้ไปถึงไอ้มี หัวหน้าทาส จึงถูกนำความไปฟ้องคุณมาโนช หลานชายของพระยาไชยากร ส่งผลให้นางกิ่งถูกเฆี่ยนปางตาย ความเจ็บแค้นทำให้แก้วยิ่งมุมานะเรียนหนังสือ แต่สุดท้ายก็ถูกไอ้มีจับได้และถูกนำไปขังคุกทาส อีเจิม ทาสสาวเพื่อนวัยเด็กผู้มีความรักและภักดีต่อไอ้แก้ว ได้ยอมเสียสละตนเองเข้าช่วยเหลือแก้ว และเกิดการต่อสู้จนพลั้งมือแทงไอ้มีตาย ก่อนจะพากันหลบหนีไปกบดาน

ไอ้แก้วได้บวชเป็นพระเพื่อล้างบาป ส่วนอีเจิมเมื่อรู้ข่าวว่าทางการปิดประกาศจับพระแก้วในคดีฆ่าไอ้มี จึงตัดสินใจเข้ามอบตัวเพื่อรับผิดแต่เพียงผู้เดียวไม่ให้พระแก้วต้องมัวหมอง ต่อมาพระแก้วได้รับการปลดปล่อยให้พ้นจากการเป็นทาสตามพระราชบัญญัติเลิกทาส และได้กลับมาดูใจนางกิ่งก่อนที่แม่จะสิ้นลม แต่ความแค้นของพระยาไชยากรและคุณมาโนชยังไม่สิ้นสุด เนื่องจากคุณน้ำทิพย์ปฏิเสธการแต่งงานกับคุณมาโนชเพราะมีใจให้แก้ว ทั้งสองจึงส่งคนไปลอบสังหารพระแก้วที่กุฏิ แต่ไอ้คอก คนสนิท กลับเคราะห์ร้ายออกมารับเคราะห์ถูกแทงตายแทน ซ้ำร้ายเมื่อพระแก้วหนีไปหาที่พึ่งยังเรือนแพ ก็พบว่าคุณกัลยา น้องสาวของพระนิติธรรม ได้ล้มป่วยและเสียชีวิตลงอีกคน การสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รักไปทีละคน ทำให้เหลือเพียงคุณน้ำทิพย์ที่เป็นดั่งความหวังและกำลังใจสำคัญ ในการต่อสู้เพื่ออิสรภาพและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ต่อไป